5. Thánh đế là gì? Đạo là gì?

5. Thánh đế là gì? Đạo là gì?
Đọc sách Tinh hoa Triết học Phật giáo (Tuệ Sỹ dịch)

Tinh hoa Triết học Phật giáo

Đặt mua sách
Menu

Thánh đế là gì? Đạo là gì?

Tuệ Sỹ (dịch và chú)

Đức Phật đã trình bày ý tưởng đó trong Bốn Thánh đế như sau:

  1. Đời sống hoàn toàn là khổ,
  2. Đau khổ đó có nguyên nhân,
    (Hai chân lý trên mô tả hiện thực).
  3. Nguyên nhân của đau khổ có thể bị hủy diệt,
  4. Con đường để diệt khổ.
    (Hai chân lý sau diễn đạt lý tưởng).

Bốn Thánh đế được Thánh giả hay những người đang tu tập trên con đường đi đến Niết bàn tin theo. (Chữ “thánh” ở đây – ārya hay ariya – trong Phật giáo bao gồm cả những người còn đang tu tập hay những người đã đạt được thành quả)3.

Và để giải thích Bốn Thánh đế, đức Phật đã dạy Thánh Đạo tám chi4 mà Thánh giả tu tập theo:

  1. Chính kiến
  2. Chính tư duy
  3. Chính ngữ
  4. Chính nghiệp
    (Chính tư duy, Chính ngữ và Chính nghiệp là những yếu tố nhân cách.)
  1. Chính tinh tấn
  2. Chính niệm
  3. Chính mạng5
    (Ba Chính này là những yếu tố của cuộc sống con người hay những khía cạnh sinh động của nhân cách.)
  1. Chính định, là động lực đưa con người vượt qua mọi thế giới gồm Dục, Sắc, Vô sắc và Xuất thế để đi đến Niết bàn (Pariṇirvāṇa), tức là Phật địa hay Phật quả.

Thánh Đạo tám chi còn có thể được xem như là nền đạo đức học thực nghiệm của Phật giáo dùng để huấn luyện đức tính của con người trở nên cao đẹp hơn, đồng thời cũng là một con đường tôn giáo đưa con người đến giác ngộ, thành Phật.

Những cảnh giới đạt được do tu tập Thiền định

Pháp giới định (Dharmadhātu-samāpatti)
(Quán chiếu thể nhập nhập nguyên lý phổ biến, tức thế giới)
Phật

V

Diệt định (Nirodha-samāpatti)
A-la-hán (Arhat)

IV

Vô

Sắc

Giới

Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên
Naivasaṃjñānsaṃjñāyatanam)

III

Vô sở hữu xứ thiên (Ākiñcanyāyatanam)

Thức vô biên xứ thiên (Vijñānāntyāyatanam)

Không vô biên xứ thiên (Ākāsānantyāyatanam)

Sắc giới

Tứ thiền thiên

II

Tam thiền thiên

Nhị thiền thiên

Sơ thiền thiên

Dục giới: thế giới của các loài sinh động

I

Thánh Đạo tám chi không phải là tổ hợp của những con đường khác nhau, mà đó là con đường nhất trí. Con Đường của Trực Ngộ (darśana-mārga: kiến đạo) đưa thánh giả đến nơi viên mãn.

Giai đoạn thứ hai của con đường6 này là con đường tu tập hay Tu Đạo (bhāvana-mārga) được diễn tả là Bảy Bồ đề phần7 như sau:

  1. Trạch pháp: tư duy và khảo sát về thực tại.
  2. Tinh tấn
  3. Hỉ
  4. Khinh an
  5. Niệm
  6. Định
  7. Xả

Rồi bậc Thánh đi đến giai đoạn sau cùng, là con đường không còn gì để học hỏi nữa, Vô học đạo. Khi đó, kết quả mà hành giả hướng đến khi tu tập Bốn Thánh đế sẽ tự đến.

Ba giai đoạn trên hành giả phải trải qua khi tu tập Bốn Thánh đế. Giai đoạn đầu: Thánh đế được tu tập bằng cách thực hành Thánh Đạo tám chi, kế đến, Thánh đế được quan sát tinh tường bằng bảy Giác chi và cuối cùng là chứng nghiệm hoàn toàn bằng Vô học đạo.

Khi Thánh giả đạt đến giai đoạn cuối cùng này thì trở thành một vị A-la-hán (Arahat). Theo Tiểu thừa, đó là quả vị cao nhất của giác ngộ. Nhưng theo Đại thừa, A-la-hán chỉ mới giác ngộ được một phần mà thôi. Lý tưởng của đạo Phật là hoàn tất phẩm chất của một con người, hay là đưa con người tiến đến Phật quả bằng căn bản trí tuệ và giới hạnh (là nhân cách cao nhất). Đó là những đặc điểm của đạo Phật.

3 Chỉ hàng Thánh giả hữu học và Thánh giả Vô học (A-la-hán). TS

4 Bát Thánh đạo hay Tám chi Thánh đạo. Skt. āryāṣṭāṅgamārgaḥ: 1. samyag-dṛṣṭi, 2. samyak-saṃkalpaḥ , 3. samyag-vāk , 4. samyak- karmātaḥ , 5. samyag-ājīvaḥ , 6. samyag-vyāyāma, 7. samyak- smṛtiḥ,

8. samyak-samādhiḥ. TS

5 Theo chuẩn, chính mạng ở trên chính tinh tấn. TS

6 Đức Phật dạy có ba Đạo: kiến đạo, tu đạo, vô học đạo.

7 Bảy Bồ-đề phần, cũng gọi là bảy Giác chi. Skt. sapta bodhyāṅgāni: 1.dharma-pravicaya, 2. smṛti, 3, vīrya, 4. prīti, 5. praśrabdhi, 6. samādhi,7. upekṣā. TS